Dragoljub, Svetlanka i Ivana Milutinović uspeli da povežu pokidane istorijske niti u nastanku i razvoju grada koji se nekada zvao Mačva, pa Zaslon  

Gde se prostirao srednjovekovni Šabac, da li je moguće da su Matija Korvin i Sujelman Veličanstveni, sa svojim silnim vojskama opsedali tek omanju tvrđavu na obali Save, ili je mnogostruko veći grad bio na drugoj, strateški povoljnijoj lokaciji, pitanje je koje je sebi postavio Dragoljub Milutinović Paja, kada se kao mlad arhitekta iz Beograda preselio ovamo. Posle tri i po decenije, Milutinović tvrdi da zagonetka rešena, a istraživanje u koje su se uključili supruga Svetlanka, kustos-istoričar Narodnog muzeja u Šapcu i ćerka Ivana, takođe arhitekta, krunisano je njihovom zajedničkom studijom „Šabački grad tvrđava“, koja je nedavno štampana.

Vredni i uporni, Milutinovići su uspeli da povežu pokidane istorijske niti i potvrde teoriju Matije Katančića (1750 – 1825), kustosa Univerzitetske biblioteke u Pešti, da se iza imena „izgubljenog“ grada Mačva (Macho, Machov), sedišta srednjevekovne Mačvanske banovine, krije kasniji Zaslon, pa Šabac. Najstariji pisani pomen potiče iz mađarskih letopisa 1073. godine (kada su Mađari osvojili i Beograd, a Emerik se proglasio srpskim kraljem), što je gotovo puna četiri veka ranije od 1470. koja je zvanično važila kao godina osnivanja Šapca.

– Štaviše, pišući o gradovima Karla Velikog, direktor arheološkog departmana Etnološkog muzeja u Berlinu prof. dr Karl Šuhart (1859 – 1943) Šabac smešta u gradove desetog veka. Analizirajući organizaciju ovog grada iz „Svetske hronike“ Hartmana Šedela, objavljene 1493. u Ninbergu, profesor Šuhart nalazi da je Šabac (Mačva) identična kopija gradu Karla Velikog Doreštadu u Holandiji. Radilo se o naselju površine blizu 30 hektara, što se može izračunati na osnovu broja objekata i njihove veličine. Bio je to grad ozbiljnih razmera za tadašnju Evropu, kaže za naš list Dragoljub Milutinović.

Direrov savremenik Šedel, bio je jedan od najvećih tadašnjih nemačkih humanista i vlasnik za to vreme velike biblioteke od 200 štampanih i oko 400 rukopisanih  knjiga, koji je sakupio čak 1.809 drvoreza od trećeg veka pa nadalje. Za ilustratore “Svetske hronike” odabrao je Direrovog učitelja Mihaela Volgemuta i njegov pastorka Vilhelma Plejdenvurfa, a ona se pojavila se najpre na latinskom, zatim i na nemačkom jeziku.

Jedini grad sa naših prostora u knjizi bio je Šabac. U luksuznom izdanju gravura je čak ručno kolorisana, a takva čast pripala je malom broju gradova, poput Ninberga, Kelna, Minhena, Venecije, Beča ili Rima. Šabac je prikazan kao utvrđeno naselje sa visokim zidovima od isprepletanog pruća i zidom od horizontalnog položenih šiljatih balvana, koje opasuju Sava i  njene otoke.

– Hroničari koji nisu poznavali Šedelovo delo poistovetili su godinu izdavanja knjiga sa nastankom gravure, čime je počinjena ogromna greška. Ako se bolje zagleda, razlika u vekovima je uočljiva, jer je grad sa drvenom ogradom i zašiljenim kopljima mogao da pruži utočište samo krstašima koji su prolazili ovuda, dok se sa turskim osvajanjima podižu mnogo jača utvrđenja – ističe naš sagovornik.

Iz istorijskih izvora je poznato da je grad Mačva bio važan srednjovekovni trg sa odbrambenim zidom i skelom. U njemu su stolovali ugarski banovi, koji su uparavljali oblašću od Drine do Beograda, i od Save do Jadra i Vlašića. Posle sporazuma u Deževu 1282, kada je predao presto mlađem bratu Milutinu, a zadržao posede oko Rudnika, Arilja i Donjeg Lima, kralj Dragutin je dobio od svoje tašte Jelisavete, kraljice Ugarske i hercigonje Mačve i Bosne, upravu nad Mačvanskom banovinom, Beogradom, Braničevom i Sremom.

– Dragutinova letnja rezidencija je bila u Debrcu, dvadesetak kilometara istočno od Šapca. Malo je verovatno da bi kralj za odmor izabrao mesto mnogo udaljeno od prestonog grada. Posle njegove smrti 1316. ove oblasti je zaposeo kralj Milutin, što je dovelo do rata sa Ugarskom. U jesen 1319. ugarska vojske je prešla Savu, potisnula srpsku vojsku u dolinu Kolubare, i ponovo preuzela Mačvu – objašnjava Dragoljub Milutinović.

Ime grada Mačva pominje se u dokumentima do 1458, ali već 16. aprila 1454. u jednoj odluci Dubrovačkog malog veća upotrebljen je i nov naziv Zaslon. Lokacija Zaslona nije sporna, jer je još Feliks Petračić u svom izveštaju o putevima zapisao: „Drugo mesto odakle se iz Panonije u Meziju prelazi jeste blizu Zaslona (Saslon) ili Šapca (Sabacius). Da bi se pripremio za dalja osvajanja, sultan Muhamed Drugi je 1470. poslao 20.000 ljudi da utvrde Šabac.

– Ugarski kralj Matija Korvin, zauzet ratovanjem u Češkoj, nije mogao da spreči izgradnju tvrđave, koja mu je bila trn u oku sve do 12. januara 1476. Tada je započeo opsadu koja se uspešno završila nakon 33 dana. Zabeleženo je da je kralj u grad ušao brodom, a Mulutinović naglašava da je nemoguće, ako se misli na prostor sadašnje tvrđave od samo 1.600 kvadratnih metara. Šabac je ponovo osvojio Sulejman Veličanstveni 1521. pri čemu je ugarska posada zarobljena i pogubljena, a njihove glave pobijene na koplja duž puta kojim je dolazio u grad.

Arhitektonski procvat Šabac je doživeo za vreme vladavine Austrijanaca (1717 – 1739), kada su iz Beča stizali planovi za izgradnju ulica i trgova, a sa takozvanim Beogradskim mirom bukvalno je nestao sa lica zemlje. Turci su Austrijancima ostavili rok od tri meseca da uklone sve građevine. Radovi, na kojima je bilo angažovano hiljadu ljudi, počeli su u jesen 1739. Sav građevinski materijal prebačen je na levu obalu Save.

Koristeći savremenu tehnologiju, satelitske snimke i geodetske podloge, i upoređujući ih sa sačuvanim kartama i gravurama, Milutinovići su došli do zaključka da se taj stari Šabac nalazio na prostoru gde je 1938. godine počela izgradnja hemijske industrije „Zorka”, na lokaciji od 50 do 70 hektra.

– Ovaj prostor je bio mnogo podesniji za razvoj urbanog naselja. Niko razuman ne bi podizao grad ispod 78 metara nadmorske visine, jer se pri niskom vodostaju Sava nalazi na 72 metra, dok se u fabričkom krugu nadmorska visina kreće između 81 i 82 metra. Planina u pozadini grada na Šedelovoj gravuri je Fruška Gora, i ona je jedno vidljiva sa “Zorkinog’” tornja, koji je gotovo na istom mestu gde i centralna kula starog grada – objašnjava dalje Milutinović.

U sadašnju tvrđavu, koja je bila neka vrsta carinske ispostave, Turci su se vratili tek 1473. jer su u međuvremenu nastupile velike poplave, zatim najezda skakavaca, pa kuga… U njenom zaleđu pokušali su da podignu naselje, ali su se zadražli samo godinu-dve, do sledeće poplave. Potom prelaze na prostor Baira, gde nastaje i razvija se sada poznati – treći Šabac, čije je ključeve 1867. konačno preuzeo Knez Mihailo Obrenović, zaključuju Milutinovići.