Tag: Spomenik

Spomenik Jevremu na spornom postamentu

Posted on by Miroljub Mijušković

Bronzani Jevrem Obrenović spušten na postolje za čiju je izradu pre petnaestak dana gradska uprava u Šapcu obustavila javnu nabavku

Proteklog vikenda u centru Šapca, na Cvetnom trgu, otkriven je spomenik Jevremu Obrenoviću (1790 – 1856), najmlađem bratu Knjaza Miloša, koji je ovom gradu udario evropske temelje. Na monumentalno obeležje nakadašnjem obor-knezu Šabačke nahije, ili ovovremenski – prvom šabačkom gradonačelniku, čekalo se bezmalo 12 godina, koliko je proteklo od javnog, republičkog konkursa za izbor najboljeg rešenja. Spomenik Jevremu delo je vajara Vladimira Tovića iz Sremske Mitrovice, izlila ga je Umetnička radionica “Ljubisavljević” iz Kovinu, ali ko je uradio postament – bar za sada je enigma.

Tovićevo viđenje Jevrema, koji je predstavljen u gradskoj nošnji svog vremena, u stavu vođe poniklog iz naroda, dobilo je jednu od dve ravnopravne druge nagrade na konkursu, koji je grad Šabac raspisao 1. avgusta 2008. godine, a na koji se javilo čak 28 autora i autorskih timova. Druga nagrada tom prilikom je pripala i vajaru Zoranu Ivanoviću iz Beograda, a dodeljene su, takođe, treća i dve obeštećujuće za skluptorska ostvarenja.

Iako je prava prilika za podizanje spomenika propuštena 2016. godine, kada je obeležavano dva veka od dolaska Jevrema Obrenovića u Šabac, kojim je upravljao 15 godina, i koji je zahvaljujući njemu dobio školu, bolnicu, apoteku, kasarnu, čitalište… ali i prvi klavir u Srbiji, građani su veoma zadovoljni Tovićevim 4,2 rešenjem, čije je izlivanje u bronzi koštalo gradski budžet 2,4 miliona dinara (sa PDV-om). Mnogo manje, međutim, dopao im se postamnet, koji je, takođe, trebalo da bude reprezentativan, s obzirom da je za njega bilo spremljeno čak 50 odsto više novca nego za spomenik visok 4,2 metra i težak oko 1.000 kilograma.

Javnu nabavku za izradu postamenta spomenika Jevremu Obrenoviću, gradska uprava u Šapcu raspisala je 18. februara ove godine, pet i po meseci posle naručenog livenja. Ugovor u vrednosti od 2.993.720 dinara (sa PDV-om 3.592.464) dodeljen je 10. marta firmi “Šumadija granit” iz Aranđelovca. Tom prilikom odbijen je drugi punuđač, “Granit – Liješće” iz Sremske Mitrovice, koji je za isti posao tražio daleko manje – 2.496.210 dinara.

Jeftinija ponuda, kako je navedeno u dokumentu koji je potpisao načelnik gradske uprave Milan Vasić, odbijena je kao neprihvatljiva, jer ponuđač iz Sremske Mitrovice “nije ispunio dodatni uslov kadrovskog kapaciteta“, pošto je umesto minimalno jednog diplomiranog arhitekte i građevinca 4. stepena u radnom odnosu dostavio na uvid takozvane ugovore o delu sa njima. “Granit – Liješće” je presavilo tabak i uložilo žalbu za zaštitu prava ponuđača u postupku javne nabavke, a koju je 22. maja Republička komisija usvojila kao osnovanu.

U daljem sledu događaja, gradska uprava u Šapcu je 1. juna ove godine obustavila javnu nabavku za izradu postamenta, a u obrazloženju, koje je takođe potpisao načelnik Vasić, navedeno je da su „usled protoka vremena, i preraspodele budžetskih sredstava, nastupili objektivni i dokazivi razlozi zbog kojih je prestala potreba naručioca za javnom nabavkom“, te da se „postupak javne nabavke za izradu postamenta za spomenik Jevremu Obrenoviću neće ponavljati u toku iste budžetske godine, odnosno u narednih šest meseci“.

Ko je i po kojoj zakonskoj proceduri, izradio u međuvremenu postament na koji je spušten spomenik Jevremu, a koji su u subotu uveče zajednički otkrili gradonačelnik Nebojša Zelenović i autor Vladimir Tović? Na ovo javno postavljeno pitanje za sada nema odgovora iz gradske kuće, i verovatno ga neće biti sve dok ne prođu predstojeći lokalni izbori.

Ono što Šapčani mogu da uoče jeste da postament nije izrađen od kamena impala, prirodne vrste granita, niti je prostor oko njega uređen kako je to predviđeno idejnim rešenjem Javnog preduzeća „Infrastruktura“, koje smo uspeli da pronađemo u konkursnoj dokumentaciji. Ni ime Jevrema Obrenovića se ne nalazi u sredini postamenta, već je primetno pomereno u stranu, iako su istim rešenjem precizirani i tip i veličina slova i njihov centralni položaj.

Vek od stradanja srpskog Verdena

Posted on by Miroljub Mijušković

Iz Prvog svetskog rata Šabac je izašao potpuno razoren, bez polovine stanovništva i kuća, i sa tri ordena: Karađorđevom zvezdom, Francuskim ratnim krstom sa palmom i Čehoslovačkim ratnim krstom

Grad mučenik i grad heroj u Velikom ratu – Šabac, koji je zbog ogromnih materijalnih razaranja i do tada nečuvenih zločina nad civilima u novijoj istoriji, još u tim ratnim danima dobio naziv srpski Verden, 2. novembra je obeležio vek od konačnog sloma okupatora. Od 14.000 predratnih stanovnika, više od 7.000 nije dočekao da vidi raspad crno-žute monarhije, a zbog stradalništva grad je dobio tri ordena: Francuski ratni krst sa palmom (1920), Čehoslovački ratni krst (1926) i Karađorđevu zvezdu sa mačevima (1934), tada najveća priznanja.

Šabac je bio prvi grad u Srbiji u koji su u leto 1914. godine ušle austro-ugarske trupe, ali istovremeno i prvi grad u kojem su zločini bili direktno naređeni. Posle uličnih borbi, neprijatelj je 12. avgusta oko 16 časova zauzeo varoš i utvrdio se na njenom južnom obodu. Još iste večeri počela su masovna hapšenja i ubijanje civila. Komandant 9. korpusa doslovno je naredio:

„Rat nas vodi u jednu neprijateljsku zemlju, koja je naseljena stanovništvom ispunjenog prema nama fanatičnom mržnjom. U zemlju gde se ubistva kao katastrofa u Sarajevu slave kao junaštvo. Prema takvom stanovništvu svaka humanost je štetna. Ko u ovim slučajevima bude imalo milostiv, taj će biti nastrože kažnjen… Razrušiti svaku kuću u kojoj se nađe oružje… Obesiti najuglednije meštane koji ne odaju gde se nalaze stanovnici kuća u kojima se pronađe oružje…”

Spomenik palim u oslobodilačkim ratovima od 1912. do 1918.

Istražujući austo-ugarske zločine, istoričar Vasa Kazimirović navodi sećanja Pera Blaškovića, komandanta bataljona u Trećoj bosanskohercegovačkoj regimenti, koju su činili muslimani i Hrvati, prvi uglavnom iz Tuzlanskog okruga. Ulazeći sa svojom jedinicom u Šabac, u zoru 18. avgusta 1914. godine, ovaj oficir navodi da se suočio sa jezivom slikom…

„Svugdje smo naišli na kaotičan nered. Tako stanje vojske u jednom osvojenom gradu nisam mogao ni zamisliti. Dok smo marširali ulicama, oficirima i vojnicima prilazili su pijani saniteci i trenjaki, pa su im nudili vina, ženskih cipela, rublja i šešira, dječjih igračaka, krzna i tepiha…”

Ratnih užasa nije bila pošteđena ni saborna crkva Svetih apostola Petra i Pavla, koja je tokom granatiranja ostala bez krova i tornja, ali i postala mesto do tada nezabeleženog zločina. Odmah po okupaciji u unutrašnjost crkve zatvoreno je oko dve stotine Šapčana, koji su danima bili bez svežeg vazduha, vode i hleba. Prema svedočenjima retkih preživelih, ljudi su padali u nesvest, jeli vosak, pili ulje iz kandila i lizali podove. Ubijeno je 157 zatočenika, a crkva ima spisak 68 žrtava čija se imena pominju prilikom svete liturgije.

Kosti pobijenih talaca nalaze se ispod spomenika palim u oslobodilačkim ratovima od 1912. do 1918. godine. Delo od bronze, na postamentu od belog mermera, koje se uzdiže u porti šabačke crkve, delo je Kotoranina Frana Mengelo – Dinčića. Spomenik je podignut 19. avgusta 1933. godine, a osveštan godinu dana kasnije u prisustvu kralja Aleksandra Karađorđevića, patrijarha Varnave i mnogih dugih zvaničnika na 20-godišnjicu stradanja.

Spomenik sa tri ordena

Posle pobede srpske vojske u Cerskoj operaciji, koja je završena 24. avgusta 1914, okupator je proteran iz Šapca, u koji se ponovo vratio posle ostupanja srpske vojske preko Albanije i zadržao do 2. novembra 1918. Svoja tri najviša odličja, srpski Verden je čuvao u vitrinama Narodnog muzeja, odakle su nestala bez traga tokom nemačke okupacije u Drugom svetskom ratu.

Početkom devedesetih godina prošlog veka u gradu su došli na ideju da ordeni budu centralni motiv novog spomenika na Trgu ispred hotela “Sloboda”. Grad je naručio i platio posao vajaru Miodragu Tomaniću iz Celja, poreklom Šapčaninu. Iako je brzo završen, zbog ratnih sukoba na prostorima bivše SFRJ i sankcija međunarodne zajednice, Tomanićev rad je iz Slovenije u Šabac stigao tek posle punih 17 godina. Trostrano obeležje sa tri ordena postavljeno je u pešačkoj zoni u centru grada, na prostoru oplemeljenom fontanom.

Ulice prepune tela ubijenih

„Zločini i pljačke činjeni su svuda po varoši”, zabeležila je sećanja na tragiče dane 1914. medicinska sestra Lela Kujundžić, koja je doživela duboku starost. U svoj dnevnik, ona je zapisala da je Pocerska ulica (sada Masarikova) bila prepuna tela ubijenih Šapčana, preko kojih su okupatori bacali posteljinu, jorgane i perinu iz opljačkanih kuća. Tadašnjoj devojčici je izgledalo kao da se žrtve neočekivano zaspale na sred druma.